İSPAT HUKUKUNA DAİR GENEL DEĞERLENDİRMELER

Giriş

İspat hakkı, Türk medeni usul hukukunda ilk defa 6100 sayılı HMK ile ayrıca ve açıkça düzenlenmiş bulunmaktadır. İspat bir hak olarak hukuki dinlenilme hakkının bir parçasıdır. İspat hukuku tahkikat aşamasına ilişkin olup dilekçeler ve sözlü yargılama aşamasında da önem arz etmektedir. İspatın temele sorusu neyi kimin nasıl ispat edeceğidir. “Kim?” sorusunun amacı ispat yükünü yüklenen tarafını bulmaktır. “Neyi?” sorusu ise maddi vakıalardır ve ispatın konusunu belirler. Maddi hukuk kurallarının unsurlarını karşılayacak maddi vakıaları ve bunların gerçekten meydana gelip gelmediğini tespit ederek doğru hüküm verebilmek amaçtır.

Usul hukukunda hangi vakıaların hangi delillerle nasıl ispat edileceğine ilişkin bazı sınırlamalar vardır. Deliller kural olarak davaların taraflarınca getirilir. Fakat re’sen hakimin keşif ve bilirkişi delillerine başvurması bu durumun istisnasını oluşturur. Dava malzemesinin taraflarca getirilmesi ilkesinin bir görünümü olarak taraflar iddialarını haklı gösterecek olan vakıalarına dilekçelerinde yer verirler. Dilekçede yer verilen vakıaların hukuki işleme ya da hukuki fiile yönelik olmasının HMK m.119/e hükmünün yerine getirilmesi açısından bir önemi olmamakla birlikte, bunların ispatı noktasında önemli bir farklılık ortaya çıkmaktadır.

Buna göre, ispata konu vakıa bir hukuki işleme dayanıyor ve değeri ispat sınırını aşıyor ise bu vakıanın ispatı sadece kesin deliller ile (bu arada senetle) olabilecektir. Oysa dilekçelerde yer verilen ve ispata muhtaç vakıa bir hukuki fiile yönelik ise bu vakıanın her tür delille ispatı mümkündür. Türk ispat hukuku alanında bu ayırıma kanun koyucu tarafından önem verilmiştir. Nitekim HMK m.200 ile ispata muhtaç vakıanın bir hukuki işlem olması faraziyesinde ispat gereğinin kanun tarafından önceden tespit edilmiş bazı ispat vasıtaları ile yerine getirilebileceği açık olarak düzenlenmiştir.

İlk olarak, ispat hakkını tanımlayabilmek, onun kapsamı, bu anlamda özellikle ispat hakkının muhatapları ile bu hakkın hukuki niteliği üzerinde bazı değerlendirmelerde bulunmak istiyoruz. Konuyu tüm yönleriyle değerlendirmek bakımından bir iddiamız olmaksızın, medeni usul hukukunda ispat hakkının genel bir çerçevesini çizmeye çalışmaktayız.

İSPAT HUKUKUNA DAİR GENEL DEĞERLENDİRMELER

İSPATIN KONUSU

Mahkemeye yöneltilmiş usulî talep, kural olarak bir hakkın mevcudiyetinin tespitini ve/veya gereğinin yerine getirilmesini yahut mevcut olmadığının tespitini konu alır. Hukuk muhakemeleri kanununun 187’nci maddesi ispatın konusunu düzenlemektedir. Buna göre, "İspatın konusunu tarafların üzerinde anlaşamadıkları ve uyuşmazlığın çözümünde etkili olabilecek çekişmeli vakıalar oluşturur ve bu vakıaların ispatı için delil gösterilir. Herkesçe bilinen vakıalarla, ikrar edilmiş vakıalar çekişmeli sayılmaz". Vakıa, hukuk kuralının öngördüğü sonucu hükmedilebilmesi için varlığı veya yokluğu aranan yer ve zaman itibariyle somutlaştırılmış geçmişte gerçekleşen veya hala devam eden dış dünyaya yansımış olaylar veya durumlar ile içsel durumları ifade eder.

Uyuşmazlıkta bütün vakalar için ispat faaliyeti gerekli değildir. Yalnızca uyuşmazlığın konusu bakımından önemli vakalar ispatın konusunu oluşturur. Çekişmeli olmayan vakıaların ispatına gerek yoktur. Yalnızca çekişmeli vakıalar ispatın konusunu oluşturur. Son olarak da kural olarak taraflarca getirilmiş olan vakıalar ispatın konusunu oluşturur.

Mevcut bulunan veya dış dünyada gerçekleşen bir olay veya duruma ilişkin olan vakıalara "müspet vakıalar" adını vermekteyiz. Bazı durumlarda ise vakıalar mevcut dünyada bulunmamaya veya gerçekleşmemeye ilişkin olabilirler. Biz bunlara "menfi vakıalar" adını vermekteyiz. Arabanın camının kırık olması müspet vakıalara örnek oluşturur. Fakat reşit olunmadığına veya bir husus hakkında bilgi sahibi olunmadığına dair durumlar ise menfi vakıalara örnek olarak gösterilebilir.

Müspet vakıaların ispatı menfi vakalara göre daha kolaydır. Zira mevcut bir durumun dış dünyada yansımasını delil şeklinde mahkemeye ibraz etmek mümkündür. Ancak menfi vakıalar için bu durum biraz farklıdır. Menfi vakalarda bir hususun mevcut olmadığı sebepten veya sonuçtan hareketli ispat edilebilir. Ya da aksi durumun imkansızlığı ortaya konularak o hususun mevcut olmadığı ispat edilebilir. Menfi vakıaların ispatının zorluğu bu gibi yöntemlerin çıkmasına neden olmuştur.

İSPATIN GEREKMEDİĞİ HALLER

Bazı vakalar uyuşmazlığın çözümü bakımından önem taşımalarına rağmen bir kısım vakaların ise ispata gerekli değildir. Herkesçe bilinen vakıa, ikrar ve karine ispatın gerekmediği hallerdendir.

1. Herkesçe bilinen vakıalar

Mutlak herkesin bildiği vakıalara herkesçe bilinen vakıa denmektedir. Örnek olarak 29 Ekim'in 2021 yılında hangi güne denk geldiğine dair bir bilgi, uzmanlık veya araştırma gerektirmeksizin herkesin bilebileceği bir durumdur. Bu vakıaların özel bir uzmanlığa ihtiyaç olmaksızın bilinebilmeleri mümkündür. Bu sebeple buna benzer durumlarda kanun koyucu bu tür vakıaların çekişmeli sayılamayacağını ve ispatına gerek olmadığını düzenlemiştir.

Herkesçe bilinen vakıalar zamanı ve yere göre farklılık arz ettiği durumlarda bir yerde herkesçe bilinen bir vaka olarak kabul edilen hususun başka bir yerde ispatı gerekebilir. Bu gibi durumlarda gerçekten öyle olmadığına yönelik ispat faaliyeti caizdir.

2. İkrar

Aleyhine vakıa bulunan kişinin, o vakıanın doğru olduğunu kanunun temsilcisi aracılığıyla veyahut kendisinin bizzat mahkemeye bildirmesine ikrar denir. İkrarda asıl maksat ilgili vakıaya ilişkin ispat yükünü karşı tarafın taşımasıdır. Yani doğrulanan vakıanın ikrar beyanında bulunan kişinin aleyhine olması gerekir.

İkrar beyanı duruşma esnasında sözlü olarak yapılabilirken aynı zamanda mahkemeye sunulan bir belge aracılığıyla, kural olarak da dilekçe ile yapılabilir. Mahkemeye sözlü olarak yapılan ikrar beyanının tutanağa geçirilip, ikrarda bulunan kişi tarafından imzalanması gerekmektedir. Mahkeme dışında bir vakanın doğruluğunun beyan edilmesi ikrar niteliği taşımaz. Ancak niteliği varsa mahkeme dışında gerçekleşen doğrulama beyanı bir delil olarak kullanılabilir.

Medeni usul hukuku açısından zımni ikrar yani susma geçerli değildir. İkrarın açık olması gereklidir. Fakat kanun bazı durumlarda susmayı zımni ikrar olarak bir sonuca bağlamışsa bu durumda zımni ikrar geçerli olur. İkrar kural olarak bağlayıcıdır ve ilişkin olduğu vakıayı çekişmeli olmaktan çıkarır; mahkeme de kural olarak ikrarla bağlıdır.

Açık ikrardan, bunun ancak maddi bir hatadan kaynaklandığı iddia ve ispat edilerek dönülebilir. İkrar bir usul işlemi olduğu için iradeyi sakatlayan sebeplere dayanılarak ikrardan dönülmesi mümkün değildir. Ayrıca sulh görüşmeleri sırasında yapılan ikrar tarafları bağlamaz.

3. Karine

Karine, genel olarak, bilinen bir olaydan bilinmeyen başka bir olayın veya hukuksal durumun varlığı yahut yokluğu hakkında sonuç çıkarılmasıdır. Bilinen yani ispatlanabilen vakıa, karine temeli olarak adlandırılır. Bilinmeyen, ispatı gereken ve uyuşmazlığın durumu bakımından önem taşıyan vakıa ise karine sonucu olarak ifade edilir.

Karineler çıkarım yapmayı sağlayan kuralın dayanağına göre fiili karineler ve kanuni karineler olmak üzere ikiye ayrılır. Bilinen bir vakıadan hareket edilip genel hayat tecrübelerine dayanılarak bilinmeyen bir vakıa hakkında hakim tarafından sonuç çıkarılmasına fiili karineler denir. Kanuni karineler ise belli bir vakıadan bilinmeyen bir vakıa hakkında sonuç çıkarılmasının doğrudan kanun hükmü ile yapılmasıdır.

Kanuni karineler kesin olanlar ve kesin olmayanlar şeklinde ayrılır. Kesin olanların aksi ispat edilemezken, adi kanuni karinelerin aksi ispat edilebilir. Karineye dayanan taraf için ilgili vakıa açısından artık ispatı gereken hiçbir husus kalmadığı söylenemez; her şeyden önce karine temeli ispatlanmalıdır.

İSPAT HUKUKUNA İLİŞKİN YÜKLER

1. İddia Yükü Kavramı

İddia yükü, taraflarca hazırlama ilkesinin geçerli olduğu yargılamalarda soyut hukuk kuralının öngördüğü sonuca talip olan tarafın, o kuralın öngördüğü koşul vakıalara karşılık gelen somut vakaları mahkemeye bildirme ve ileri sürme yüküdür. İddia yükü davalı açısından ise ileri sürmüş olduğu savunma sebeplerine dayanak olan vakaların gösterilmesi şeklinde ortaya çıkar.

İddia yükünü yerine getirmeyen taraf için hakimin bu durumu hatırlatması veya getirilmeye zorlaması mümkün değildir. İddianın değiştirilmesi ve genişletilmesi yasağı başlayıncaya kadar bu yükün gereği yerine getirilebilir. Hiç yerine getirilmemişse mahkemenin esası hakkında karar verebileceği bir dava konusu kalmadığından davanın usulden reddi gerekir. Re'sen araştırma ilkesinin uygulandığı davalarda iddia yükü aranmaz.

2. Somutlaştırma Yükü Kavramı

Somutlaştırma yükü de iddia yükü gibi usulî bir yük olmakla birlikte sonucu iddia yükünden farklıdır. İddia yükünde ortada bir vakıa yokken, somutlaştırma yükünde bir vakıa mevcuttur; ancak kanunun aradığı şekilde açık ve somut değildir. Somutlaştırma yükü, iddia edilen her bir vakıanın hangi delille ispat edilmek istendiğinin gösterilmesini de kapsar.

Somutlaştırma yükünü yerine getirmeyen taraf için hakim, vakıaları somutlaştırmaya veya hangi vakıanın hangi delille ispat edileceğini açıklamaya davet eder. Bu yükümlülük yerine getirilmezse hakim ilgili vakıayı dikkate almaksızın karar verir. Re'sen araştırma ilkesinin uygulandığı davalarda somutlaştırma yükünden söz edilemez.

3. İspat Yükü

Bir davanın kazanılması ya da kaybedilmesinde en belirleyici unsur, iddia ya da savunmaya ilişkin vakıaların gerçekleşip gerçekleşmediğinin hakimi de ikna edecek biçimde ortaya konmasıdır. Hakimin bu noktada vakıaların meydana gelip gelmediğini re’sen inceleyebilmesi mümkün değildir. Bu durum, dava malzemesinin taraflarca getirilmesi ilkesiyle de uyumludur.

Taraflar vakıa ve delillerini dosyaya sunmuşsa hakim bunları incelemek durumundadır. Deliller dava hakkında yeterli kanaat oluşturmuyorsa ispat yükünün hangi tarafta olduğu belirleyici hale gelir. Sorun özellikle ispatsızlık halinde ortaya çıkar ve temel soru, vakıanın meydana gelip gelmediğinin ortaya konması yükünün kimde olduğudur.

HMK m.190/1'e göre kanunda özel bir düzenleme bulunmadıkça ispat yükü, iddia edilen vakıaya bağlanan hukuki sonuçtan kendi lehine hak çıkaran tarafa aittir. Bazı durumlarda hakkaniyet ve somut durumdaki ispat zorluğu sebebiyle kanun, genel kuraldan ayrılarak ispat yükünü özel olarak düzenlemiştir.

4. Delil İkame Yükü

Delil ikame yükü, tarafları muhatap alarak yargılamanın başında ve sürecinde, ispatsız kalma nedeniyle davanın kaybedilmesi sonucundan kaçınmak için uyuşmazlık konusu vakıalar hakkında hangi tarafın delil getirebileceğini ve getirmesi gerektiğini gösterir. Yalnızca taraflarca hazırlama ilkesinin uygulandığı davalarda geçerlidir.

Soyut delil ikame yükü, yargılamadan önce ve yargılamanın başında hangi tarafın delil ikame yükünü taşıdığını ifade eder. Somut delil ikame yükü ise yargılama ilerledikçe delillerin değerlendirilmesi sonucunda davayı kaybetmemek için hangi tarafın delil getirmesi gerektiği sorusuna ilişkindir. Bu nedenle somut delil ikame yükü dinamik bir yapıya sahiptir.

İSPAT ÖLÇÜSÜ

Bir vakıanın ispatlanmış sayılabilmesi için hakimin o vakıanın doğruluğu hakkında kanaate sahip olması gerekir. İspat ölçüsü, bir vakıayı düzenleyen normun, o vakıa hakkındaki ispatın yeterliliği konusunda beklediği düzeydir. İspat ölçüsü bazen tam aranırken bazen yaklaşık yeterli görülmektedir.

Hukukumuzda geçerli olan kesin delille ispat zorunluluğuna ilişkin kural ile ispat ölçüsü bir yönüyle objektif hale getirilmiştir. Kesin delille ispat ölçüsü tam ispattır. Kanunda açıkça belirtilen durumlar dışında hakim delilleri serbestçe değerlendirir. Hakim sadece iddiaya bakarak karar veremez; yaklaşık ispat derecesinde de olsa asgari ölçüde ispat faaliyeti zorunludur.

a. Tam İspat (Kesin İspat)

Deliller ile vakıaların tam olarak kurulması ile sağlanan ispata tam ispat denir. Tam ispata göre hakimin, iddia edilen olayın vuku bulup bulmadığına tam olarak inanması ve bu konuda makul, kabul edilebilir bir şüphenin kalmaması gerekir. Tam ispat için hakim usulüne uygun, tam araştırma ve değerlendirme yapmalı; deliller ve beyanlar arasındaki çelişkiler giderilmelidir.

b. Yaklaşık İspat (Gerçeğe Yakın İspat)

Yaklaşık ispatta hakim, ispat edilmek istenen olayı muhtemel görmelidir; ancak vakıanın gerçekleşmeyeceği ihtimali tamamen ortadan kalkmaz. İddianın doğru olma ihtimali, doğru olmama ihtimalinden fazla olmalıdır. Yaklaşık ispat özellikle acele karar verilmesi gereken hallerde ve geçici hukuki tedbirlerde söz konusu olur.

Hukukumuzda tam kanaat oluşumu (kesin ispat) kural, yaklaşık kanaat oluşumu ise istisnadır. Kanun açıkça veya dolaylı biçimde imkan tanımadıkça hakim tam ispatı aramalıdır.

İSPAT TÜRLERİ

Hukuk Muhakemeleri Kanunu'nun önem verdiği ayrımlardan biri olan ispat türleri; asıl ispat, karşı ispat ve aksini ispat olmak üzere üçe ayrılır.

Asıl İspat

Bir vakıaya dayanan ve o vakıayı ispat yükü altında bulunan tarafın yerine getirdiği ilk ispat faaliyetidir. Asıl ispatın hedefi, hakimde iddia olunan vakıaların gerçekleştiği ya da gerçekleşmediği konusunda kanaat uyandırmaktır.

Karşı İspat

Asıl ispat faaliyeti henüz amacına ulaşmadan, hakimde oluşan geçici kanaati sarsmak veya çürütmek üzere karşı tarafça yapılan ispat faaliyetine karşı ispat denir. Amaç, asıl ispat yükünü taşıyan tarafça oluşturulan kanaati sarsmak ve hakimde şüphe uyandırmaktır.

Aksini İspat

Asıl ispat konusunu oluşturan vakıaların ispat edilmiş sayılmasından sonra karşı tarafın, o vakıanın aksini ispata çalışmasıdır. Aksini ispat kural olarak yasal karinelerin çürütülmesine yönelik bir faaliyet olup aslında bağımsız bir asıl ispat niteliği taşır.

Aksini ispat ile karşı ispat arasındaki temel fark şudur: Karşı ispatta bir taraf asıl ispat faaliyeti yürütür, diğer taraf bunun doğru olmadığını göstermeye çalışır. Aksini ispata ise çoğu kez asıl ispat gerekmeksizin, karine gereğince var sayılan vakıanın gerçekte öyle olmadığının ortaya konması söz konusudur.

Sonuç

HMK m.33 çerçevesinde hakimin hukuku re’sen uygulaması ilkesinin altlama faaliyeti ile yakından ilişkili olduğu açıktır. Hakimin olaya uygun hukuk normunu doğru tespit edememesi veya delillerin değerlendirilmesinde yapabileceği hatalar, altlama faaliyetinin yanlış yapılmasına ve hükmün maddi hakikati temsil etmekten uzaklaşmasına sebebiyet verebilir.

İspat hakkı, ispat yükü kuralından bağımsız bir yargısal temel haktır. İspat yükü esasen maddi hukuka ait bir mesele iken, ispat hakkı davanın her iki tarafına da ait usulî bir güvencedir.

İspat hakkının varlığı, HMK m.189'da öngörülen genel sınırlar yanında bazı usulî koşulların yerine getirilmesine bağlıdır. İspata yönelik menfaatin bulunması, vakıa iddialarının somutlaştırılması ve bu vakıaların uyuşmazlığın çözümünde etkili olması gerekir. Ayrıca ikame veya elde edilmek istenen delillerin mahkemece yerinde görülmesi de zorunludur.

Gerek vakıaların gerek delillerin yerindeliği konusunda hakimin takdir yetkisi mevcuttur. Aranan koşullar bulunmadığında ispat hakkı doğmayacağından ret kararı ispat hakkının ihlali sayılmaz. Buna karşılık koşullar mevcutken hakimin ispat hakkının gereğini yerine getirmesi bir ödevdir.

Kaynakça

Alangoya, Yavuz / Yıldırım, M. Kamil / Deren-Yıldırım, Nevhis: Medeni Usul Hukuku Esasları, 7. Bası, İstanbul 2009.

Boran Güneysu, Nilüfer; Medeni Usul Hukukunda Karar, Ankara 2014.

Bolayır, N.; Hukuk Yargılamasında Delillerin Toplanmasında Tarafların ve Hakimin Rolü, İstanbul: Vedat, 2014.

Konuralp, H.; İspat Kurallarının Zorlanan Sınırları, 2. Bası, Ankara: Yetkin, 2009.

Kuru, Baki: Hukuk Muhakemeleri Usulü, 6. Bası, C. II, İstanbul 2001.

Murat Atalı / İbrahim Ermenek / Ersin Erdoğan, Medeni Usul Hukuku, 4. Baskı, Ankara 2021.

Pekcanıtez, Hakan / Atalay Oğuz / Özekeş, Muhammet; Medeni Usul Hukuku, 14. Bası, Ankara 2013.

Topuz, Gökçen: Medeni Usul Hukukunda Karinelerle İspat, Ankara 2012.